Category Grody, zamki, fortece

5. Połączony ze stałym lądem mostem, zamek ma plan zbliżo­ny do rombu, z dwiema cylindrycznymi basztami na leżących po przekątnej narożnikach. Plan więc przypomina wcześ­niejszy o dziesięć lat zamek Kawalerów Mieczowych w Rydze i nie odbiega od typowego schematu średniowiecz­nych warowni północnej Europy.Szwecja w dobie średniowiecza, zwłaszcza wcześniejszego, również znała przede wszystkim warownie drewniane — co zre­sztą, dla całej Skandynawii, dyktowała obfitość tego właśnie ma­teriału budowlanego. Z kamienia niekiedy wznoszono jedynie, od IX—X w., wolno stojące solidne donżony. Do takich zaliczyć należy m. in. baszty „Trzy Korony” w Sztokholmie i „Prochową” w Visby (z połowy XII w.).

5. Pod koniec XIII w., pod wpływem warownego budownictwa zakonu krzyżackiego, baszty-donżony w Szwecji zaczyna się uzupełniać pierścieniem murów obron­nych, w ten sposób, że sama baszta, umieszczona teraz w naroż­niku obwarowań, staje się ich głównym elementem obronnym. W latach 1396—1483 królowie szwedzcy surowo zabraniali fe- udałom wznoszenia prywatnych zamków czy choćby obszernych wież mieszkalno-obronnych. Dopiero pod koniec XV w. feudało- wie zaczęli wznosić własne warowne siedziby, zwykle w kształcie masywnych, wysokich donżonów, otoczonych dodatkowo wałem i rowem. Do naszych czasów zachował się (częściowo później przebudowany) m. in. taki zamek-wieża w miejscowości Vik, po­wstały z końcem XV w.

5. Dwa górne piętra zostały ongiś zburzone i inaczej ukształtowano zwieńczenie tej masywnej wieży, nie­mniej jednak jej obecna wysokość sięga 48 m. Ten typ zamku, jako pojedynczej budowli mieszkalnej, której surowe ściany były zarazem murami obronnymi, utrzymał się także z chwilą wejścia w użycie artylerii. Przykładem zamek w Glimmingehus z lat 1499—1502, zbudowany przez Adama von Dureń — surowy, po­nury, wysoki blok, z licznymi otworami strzelniczymi. Zamek otaczały jeszcze wał i rów. Podobny charakter do zamków szwedzkich miały zamki Fin­landii, wznoszone zresztą na ogół przez możnowładców Szwecji, której Finowie podlegali od XII w.

5. Z ważniejszych budowli ob­ronnych można tu wymienić zamki w Turku (z XIII—XIV w.) i przede wszystkim Olofsborg, na skalistej wysepce koło miasta Savonlinny. Ten ostatni zamek, zbudowany w 1475 r. z drewna, w dwa lata później przebudowany został gruntownie, już w ka­mieniu. Wiele razy jeszcze przebudowywany i umacniany, przy­brał charakter silnej murowanej warowni, z basztami cylindrycz­nymi; otwory strzelnicze, dość szerokie, lecz niskie i półkoliście przesklepione, służyć już mogły do prowadzenia ognia artyleryj­skiego. Obszary Czech, Słowacji, Węgier przeżywały w dobie gotyku szczególny rozwój architektury obronnej.  W Czechach i Słowacji przeważnie rozbudowywano i przebudowywano wcześniejsze zamki, czyniąc je bardziej warownymi i zarazem wygodniejszymi rezydencjami. 

5. Znacznej rozbudowie (od 1333 r.) uległ zamek królewski na Hradczanach w Pradze. Za Karola IV teren pra­skiego zespołu zamkowego został znacznie powiększony, z urzą­dzeń obronnych przebudowano m. in. bramne baszty Czarną (wschodnią) i Białą (zachodnią). Rozbudowie i modernizacji uległy też m. in. wcześniejsze zamki w miejscowościach Krivoklat, De- vin, Nitra, Bratysława, Biały Kamień, Czerwony Kamień. Ro­mański zamek w Zvikovie około 1270 r. przebudowany został w okazałą rezydencję, z arkadową gotycką galerią od dziedzińca, pozostając nadal warownym zamkiem, z czworoboczną wieżą bramną i wysoką wieżą obronną o planie półcylindrycznym.

Do najciekawszych w Czechach należy jednak zbudowany w latach 1348—1365, dla króla Karola IV, zamek Karlstejn niedaleko Pragi. Położony w górzystej i pokrytej lasami okolicy, składa się zsolidnych, najeżonych blankami murów, wznoszących się po zboczu, potężnego czworobocznego donżonu, budowli mieszkal­nych i kaplicy, rozmieszczonych w kilku poziomach, odpowied­nio do rzeźby terenu. Strome daszki i wieżyczki przydają dodat­kowego uroku temu pięknemu obiektowi.  Podobny po­łożeniem zamek Kost, z XIV i XV w. (restaurowany w XIX w. i w roku 1952), odznacza się z kolei większą zwartością bryty i masywnością murów . Spośród słowackich zamków średniowiecznych godny uwagi jest piękny zespół warowny w Trenczynie, malowniczo położony na skalistym wzniesieniu, górującym nad miastem u stóp wzgórza.

5. Z węgierskich budowli obronnych doby średniowiecza zacho­wało się niewiele przykładów, a i to jedynie w postaci mniej lub bardziej czytelnych ruin. Długo utrzymywał się tu zwyczaj bu­dowy wież obronno-mieszkalnych oraz zamków, których podsta­wowym elementem obronnym był donżon. Z chwilą pojawienia się artylerii — przebudowywane i umacniane — pełniły one na­dal swe funkcje obronne. Między innymi zbudowana w XIII w. masywna, kwadratowa w planie wieża obronna w Sarospatak, w XVI stuleciu uległa modernizacji. Przykładami obszerniejszych założeń obronnych, zamków z donżonami i basztami, były m. in. Leka (gdzie zamek powstał w końcu XII i w pierwszej połowie XIII w.) i Wyszehrad (druga połowa XIII w.). 

5. Zamek w Wyszehradzie był właściwie potężną cytadelą, której budowę rozpoczął Bela IV tuż po roku 1241, po najeździe Tatarów. Wolno stojący donżon i mieszkalno-gospodarcze budowle zamkowe otaczało tu kilka pierścieni murów obronnych z basztami, poprzedzonych rowem wykutym w skale. Umocnienia uzupełniał mur u podnóża góry. Najczęściej zamki węgierskie sytuowane były na wzniesie­niach i w związku z tym narys ich umocnień zakreślał plan nie­regularny. Rzadziej spotykane tu zamki nizinne przyjmowały jednak plan regularny. Przykładem zamek Gyosgyor, z XIV w., zbudowany na planie czworoboku, z narożnymi czworobocznymi basztami nie występującymi z lica murów, wygodnym pałacem wewnątrz i osobnym pierścieniem murów obronnych z basztami bramnymi oraz rowem z wodą wokół zasadniczej bryły zamko­wej

0. Obronna architektura średniowiecznej Rusi odznaczała się pewną odrębnością. We wczesnym średniowieczu, mniej więcej od VIII po X w., można by w odniesieniu do Rusi mówić wyłącz­nie o budownictwie grodów obronnych. W tych najwcześniej­szych fortyfikacjach główną rolę obronną odgrywało samo usytu­owanie osady — na trudno dostępnym wzgórzu, wyspie, cyplu — zasadniczymi zaś elementami były wały i rowy, niekiedy dodat­kowo częstokoły. Rozwinięte budownictwo grodów obronnych, konstrukcji drewniano-ziemnej, przypada tu na czasy konsoli­dacji politycznej plemion ruskich i ukształtowania się wczesno­średniowiecznych, feudalnych księstw Rusi Kijowskiej, Włodzi­mierskiej, Halickiej oraz potężnej republiki miejskiej — Wiel­kiego Nowogrodu.

Umocnienia drewniano-ziemne, czyli złożone z potężnych wałów tworzonych przez zasypywanie ziemią rusz­towych konstrukcji z dużych bali drzewnych, przyjmowały bar­dzo często plan kolisty i zakreślały dość duży teren. Taki typ grodów, już właściwie o charakterze miast, rozpowszechnił się na Rusi w wiekach XI i XII. Z ważniejszych przykładów wyli­czyć tu należy Mścisław, Mikulin, Wołokołamsk, Dmitrow. Nie­które grody otoczone były dwoma lub trzema pierścieniami wa­łów, wyjątkowo zaś, jak w przypadku Gubina, nawet czterema. Większe miasta ówczesnej Rusi, jak na przykład Kijów, Riazań, Suzdal czy Perejasławl, składały się z dwu ufortyfikowanych członów: warownej siedziby księcia, najczęściej usytuowanej na wzniesieniu, górującej nad miastem, oraz z umocnień otaczają- cego ją miasta.