Category Grody, zamki, fortece

5. Drewniano-ziemne wały tych twierdz XI—XII w. imponowały rozmiarami, osiągając wysokość 10 m, jak na przy­kład w Riazaniu, a nawet 16 m w Kijowie. Nierzadko uzupełnie­niem omawianych fortyfikacji były drewniane „mury”, oblepio­ne gliną w celu zabezpieczenia od ognia, wznoszone na wale. Do najpotężniejszych we wczesnośredniowiecznej Rusi należały umocnienia Kijowa, zwłaszcza zaś mieszczącego się w ich obrę­bie Grodu Jarosława — obwarowanego zespołu pałacowo-świą- tynnego — z drugiej ćwierci XI w. W X—XIII w. pojawiły się również pierwsze przykłady murowanych elementów obronnych w rodzaju baszt bramnych (np. słynne Złote Wrota w Kijowie Włodzimierzu), lecz zarazem były to elementy architektoniczne o charakterze reprezentacyjnym.

Dopiero inwazja mongolska w 1240 r. i ponad stuletnia zależ­ność większości ziem ruskich od Tatarów, później zaś akcje zjed­noczeniowe i podjęcie walki o uniezależnienie ziem ruskich skło­niły książąt do budowy solidniejszych, odpowiadających potrze­bom skutecznej obrony, często już murowanych budowli warów- nych. Próby takich akcji budowlanych pojawiły się najwcześniej w księstwach zachodniej i północnej Rusi, a więc na ziemiach pozostających we względnej niezależności od Tatarów i zarazem zagrożonych przez sąsiadów z zachodu i północy, głównie przez Litwę i niemieckie państwa zakonne. W tym właśnie czasie, od drugiej połowy, a ściślej od końca XIII w., zaczęto wznosić pierwsze obronne obiekty murowane — wolno stojące wieże mie­szkalne, stołpy — otoczone zwykle wałem ziemnym, częstokołem i rowem.

5. Niektóre z tych wież, jak na przykład w Kamieńcu Litewskim (cylindryczny stołp ceglany, ze strzelnicami, zwieńczo­ny krenelażem), kształtem, funkcjonalnością i starannością mu­rarki nie ustępują podobnym obiektom krajów Europy Zachod­niej. Zarówno ta, jak i inne, na przykład w Czartorysku, Bielawinie czy czworoboczna wieża z miejscowego kamienia w miej­scowości Stołpie, wzniesiona na przełomie XIII/XIV w., są nie­wątpliwie samodzielnym ruskim osiągnięciem budowlanym. Pojawienie się pierwszych murowanych obiektów obronnych, właśnie owych wież (stołpów, donżonów), stanowiło ważny etap w rozwoju architektury obronnej na Rusi. Nadal jednak domino­wać tu będzie typ warowni o konstrukcji drewniano-ziemnej, na­wet w XIV i XV w., kiedy obok tego typu powstaną już w wielu miejscach kamienne zamki, z murami i basztami. 

Do najwcześ­niejszych takich zamków, nie odbiegających schematem od śred­niowiecznych warowni środkowoeuropejskich, zachowanych w dość dobrym stanie do dziś, należy zamek w Starym Izborsku, zbudowany w XIV—XV w. Usytuowany na wyniosłości, linią murów kreśli plan nieregularnego owalu (stosownie do topografii miejsca). Masywne kamienne mury wzmacniają potężne cylin­dryczne baszty, lekko zwężające się ku górze, z otworami strzel­niczymi . Podobnie wyglądają, zachowane jeszcze w zna­cznych fragmentach, warownie w Porchowie (z lat 1387—1430) i w miejscowości Koporie (z połowy XV w.). W drugiej połowie, a zwłaszcza pod koniec XV i na początku XIV w., za panowania na tronie moskiewskim Iwana III Srogie­go, dochodzi do zjednoczenia większości księstw ruskich .

5. Pod ber­łem książąt moskiewskich, do ich uniezależnienia się od Tatarów i decydującej z nimi rozprawy orężnej (ostatecznie zakończonej za Iwana IV Groźnego). Wtedy też następuje ożywiony rozwój murowanej architektury obronnej. Państwo Moskiewskie skupia już rozległe tereny, dążąc w swej tendencji zjednoczeniowej na południu ku wybrzeżom Morza Czarnego, na północy ku Bałty­kowi, gdzie wchłania Psków i Nowogród, na zachodzie ku zie­miom białoruskim, podległym Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Ciekawym przykładem architektury obronnej tych czasów (i nie­co wcześniejszych) jest zachowany w dobrym stanie kreml — czyli obszerne założenie warowne i zarazem rezydencja książęca, z pałacem, cerkwią i zabudowaniami mieszkalnymi dla załogi oraz gospodarczymi — w Pskowie, z lat około 1400 — około 1500, z masywnymi i opasłymi basztami cylindrycznymi.

5. Mordercze walki z Tatarami i opozycją bojarską, w celu osiąg­nięcia pełnej niezależności i zjednoczenia wszystkich ziem ru­skich, wymagały ufortyfikowania kraju warowniami nowocześ­niejszymi. Konieczność ta skłoniła biegłego polityka, jakim był Iwan Srogi, do oparcia się nie tylko na umiejętnościach rodzi­mych budowniczych, ale także do sprowadzenia architektów i in­żynierów z Italii, wówczas przeżywającej pierwszą fazę okresu renesansu i przodującej zarazem w Europie na polu architektury (w tym obronnej). Działalność na Rusi takich budowniczych wło­skich, jak Aristotile Fioravanti, Alevisio Novi czy, przede wszy­stkim, Piętro Antonio Solari, pięknie odzwierciedlona we wspa­niałym zespole budowli pałacowych, cerkiewnych i obronnych moskiewskiego Kremla, wywarła pewien wpływ na rozwój ów­czesnej i późniejszej warownej architektury ruskiej. 

5. Najsławniejszym i najciekawszym obiektem obronnym Rusi, zbudowanym z kamienia w trzeciej ćwierci XIV w. na miejscu wcześniejszych umocnień drewniano-ziemnych i przebudowanym za Iwana Srogiego, w latach 1485—1495, przy współudziale Wło­chów (pod kierunkiem Pietra Antonia Solariego), są mufy obron­ne moskiewskiego Kremla . Przeprowadzone w pro­stych odcinkach między dużymi czworobocznymi i cylindryczny­mi basztami, zakreślają obwód w kształcie zbliżony do trójkąta . Łączna długość kremlowskich obwarowań wynosi po­nad dwa kilometry. Zwieńczone krenelażem z typowo włoskimi blankami w formie jaskółczych ogonów, masywne, odznaczające się doskonałą murarką, z licznymi wąskimi otworami strzelniczy­mi, fortyfikacje te były na Rusi przykładem doskonałej, odpo­wiadającej aktualnym wymogom obrony, architektury warownej. 

Rozmieszczenie baszt, przystosowanych już do prowadzenia og­nia artyleryjskiego, na narożnikach i wzdłuż prostych odcinków muru, w takich odległościach, by można było prowadzić do nie­przyjaciela nie tylko ogień czołowy z kurtyn, ale i boczny z baszt, czyniło z Kremla twierdzę rzeczywiście trudną do zdo­bycia. Baszty kremlowskich obwarowań — Spaska, Senacka, Ni­kolska, narożna Arsenalska, środkowa Arsenalska, Troicka, Ko- mendancka, Arsenalska, Borowicka, Wodowzwodna, Błagowiesz- czeńska, Tajnicka, Bezimienna I, Bezimienna II, Piotrowska, Be- kłemyszewska, Konstantyna i Heleny oraz Alarmowa (łącznie 18) — przekryte były początkowo prostymi dachami namioto­wymi lub stożkowymi. Ozdobne wysokie hełmy, do dziś zacho­wane, otrzymały dopiero w XVII w.

5. Nowe fortyfikacje moskiewskiego Kremla stały się wkrótce przykładem dla architektury obronnej na Rusi, dla kremlów in­nych miast, jak na przykład Niżnego Nowogrodu (1500—1512; ryc. 126), Tuły (1507—1520), Kołomny (1525—1531) czy Smoleń­ska (1595—1602; ryc. 127). Zakładane na planach o tendencji do regularności lub nawet całkiem regularnych (jak np. twierdza w Iwangorodzie, z lat 1492—1610, czy kreml w Tule), jeśli tylko pozwalała na to rzeźba terenu, imponują do dziś masywnością murów, funkcjonalnością układu elementów, dobrze opracowa­nym systemem strzelnic i krenelaży. Mury te obejmowały nie­kiedy bardzo rozległy teren. Dla przykładu obwarowania twier­dzy smoleńskiej tworzyły obwód o długości 6,5 km, samych baszt zaś było przy murach 38.

5. W XVI i XVII w. ogromną rolę w systemie obronnym Rusi, obok kremlów i twierdz, pełniły również ufortyfikowane klaszto­ry. Do najsłynniejszych klasztorów warownych, o fortyfikacjach ukształtowanych w XVI w., należą m. in. Kiriłło-Biełozierski, zbudowany w połowie drogi między Moskwą a Archangielskiem, oraz Sołowiecki, na wyspie Sołowki na Morzu Białym. Te groźne, niedostępne twierdze, położone zwykle nad rzekami, jeziorami lub na wyspach oblanych wodą, odznaczają się również niezwy­kłą malowniczością usytuowania i plastycznością faktury murów (zwłaszcza klasztor Sołowiecki, o murach z ogromnych, nieobro­bionych głazów). Można by jeszcze wymieniać wiele przykładów twierdz ruskich .