Category Grody, zamki, fortece

Niektóre miejscowości, ważniejsze stra­tegicznie, miały nawet po dwie lub trzy warownie. I tak na przykład w Wilnie zbudowano aż trzy zamki: Krzywy, Dolny i najbardziej warowny — Górny, na Górze Gedymina. W Tro­kach natomiast wzniesiono dwa zamki: jeden na półwyspie, drugi zaś na wyspie jeziora. Pierwsze murowane budowle obronne Litwy wznoszono głów­nie z kamienia. Od XIV w. cegły używano tylko do zwieńczeń murów obronnych i baszt. W następnym stuleciu weszło w uży­cie oblicowywanie murów cegłą, rdzeń muru stanowił natomiast tłuczeń i gruz. We wczesnych murowanych warowniach litew­skich, na ogół nieregularnych w planie, wznoszono wewnątrz murów jedną lub dwie baszty czworoboczne (np. w Miednikach, Lidzie, Krewie). 

14. W XV w., gdy pojawiła się już artyleria, każdy narożnik murów umacniano potężną basztą, zwykle cylindryczną (np. w Kownie czy w zamku na półwyspie w Trokach). Pałac księcia najczęściej przylegał od wewnątrz do muru obronnego (zamek na wyspie jeziora Galwe w Trokach, zamek na Górze Gedymina w Wilnie). Najstarszym na Litwie, spośród murowanych, był zamek ko­wieński, zbudowany w połowie XIII w. W 1362 r. warownia ta została zburzona przez Krzyżaków i pod koniec XIV w. zbudo­wano na jej miejscu nowy zamek, przebudowany na początku XIV stulecia. Wtedy to jego narożniki wzmocniono masywnymi basztami, mury zaś osiągnęły grubość około 3,5 m i wysokość

5. Przez długi czas, także w epoce nowożytnej, kowieński zamek zachowywał swe znaczenie obronne, przechodząc kolejne przebudowy. Jednym z najważniejszych w systemie obronnym Litwy, a ści­ślej Wilna, był zamek wileński na Górze Gedymina, zbudowany z kamienia i cegły w XIV stuleciu. Po pożarze w 1419 r. książę Witold kazał tu zbudować nowy zamek. Jego mury miały gru­bość około 3 m i sięgały 12 m wysokości. Wzmacniały je trzy po­tężne baszty: od północy i południa czworoboczne, w narożniku południowo-zachodnim natomiast ośmioboczna. Ta właśnie za­chowała się do naszych czasów w stosunkowo dobrym stanie. 

5. W północnej części czworobocznego terenu znajdował się oka­zały, trójkondygnacyjny pałac wielkoksiążęcy, z pięknie sklepio­nymi wnętrzami. Do dziś, prócz wspomnianej ośmiobocznej ba­szty, z Górnego Zamku wileńskiego dotrwały zaledwie szczątko­we ruiny. Lepiej od wileńskiego zachował się, przepięknie położony na wyspie jeziora Galwe, zamek gotycki w Trokach, pochodzący z XIII—XV w. O rozmiarach (ok. 1,8 ha), planie zamku i ukła­dzie jego budowli zadecydowały wielkość i kształt wysepki. Wa­rownia  składała się z dwu części oddzielonych rowem wypełnionym wodą jeziora: przedzamcza i zamku właściwego z okazałą obronną rezydencją książęcą.  Obszerny, trapezoidalny majdan przedzamcza otaczał ze wszystkich stron solidy mur. do którego od wewnątrz przylegały kazamaty, umożliwiające obroń­com ostrzał nieprzyjaciela z ukrycia, przez liczne otwory strzelni­cze pod dachem. 

Narożniki murów spinały masywne cylindryczne baszty na potężnych czworobocznych cokołach; pośrodku muru południowego znajdowało się wejście — w czworobocznej baszcie bramnej — do którego prowadził drewniany most z lądu, przed bramą przerwany, łączący się z przedzamczem po­przez most zwodzony. Z zamkiem właściwym, którego mury ze­wnętrzne zakreślały plan prostokąta, łączyło się przedzamcze po­przez most przerzucony przez rów. Po jego bokach znajdowały się jeszcze murowane złącza, na arkadach, spinające mury obu części zamku. Zamek właściwy tworzą dwa trójkondygnacyjne skrzydła, wokół prostokątnego dziedzińca; od strony zewnętrznej spięte murem obronnym, od strony przedzamcza natomiast po­tężną czworoboczną basztą bramną, wysoką na 25 m.

5. Cały ten korpus mieszkałno-obronny, z masywnymi, oskarpowanymi mu­rami, otaczał jeszcze osobny mur obronny, oblany zewsząd (jak i mury przedzamcza) wodami jeziora. Dziś w zachowanym kor­pusie pałacowo-obronnym mieści się muzeum. Pora wrócić teraz ku innym obszarom. W Danii przez cały okres wczesnego, a nawet dojrzałego średniowiecza występowało głównie drewniane czy, ściślej, drewniano-ziemne budownictwo obronne, kontynuując tradycję warownych grodów wznoszonych przez Wikingów w IX—X w. Grodów takich było w Danii wiele, gdyż tylko dzięki nim mogli miejscowi Wikingowie zabezpieczyć swoje zdobycze, zapewnić rozwój handlu morskiego. W 808 r. rozpoczęto budowę silnej warowni, a właściwie rozległej obronnej osady, Denevirke. 

5. W połowie XII w. w jej części centralnej zbudowano umocnienia ceglane, ciągnące się na długości 3,7 km, przy gru­bości muru od 2 do 2,5 m i wysokości 6—7 m. Potężne twierdze, o drewniano-ziemnej konstrukcji umocnień, powstały na począt­ku i w pierwszej połowie XI w. w Trelleborg i Aggersborg. Zarys obwarowań w obydwu tworzył idealne koła, z regularną siecią ulic między zabudowaniami wewnątrz umocnień. Pierwsze warowne obiekty murowane pojawiły się w Danii około połowy XII w. Były to zwykle wieloboczne, kwadratowe lub koliste w planie baszty, wzniesione z nieobrobionych kamieni, otoczone wałem i palisadą. 

Z czasem wał i palisadę zaczęły za­stępować mury kamienne — początkowo bez baszt, a następnie wzmacniane basztami. Pod koniec XII w. owe wieże murowane zaczęto sytuować w pierścieniu umocnień, nie zaś wewnątrz, na obwarowanym terenie natomiast wznosić kamienne rezydencje, z jednej strony wtapiające się w mury zewnętrzne. Często nowe, murowane zamki (np. w Seborg, przed 1182 r.) wznoszono na miejscu wcześniejszych wież-donżonów. W Nyborg (na wyspie Fioma) potężna czworoboczna baszta włączona została w mur obronny zamku (powstałego w XIII w.). Murowane zamki, nie­zbyt liczne, wznosili przede wszystkim możni feudałowie. Drob­niejsze rycerstwo zadowalało się nadal zameczkami drewnianymi.

Wiele wcześniejszych zamków średniowiecznych w Danii (np. Brundlund Slot w Abenroa czy Axelborg, założony w latach 1128—1201 przez biskupa Roskilde — Axela Absalona) ulegało w ciągu wieków średnich i później licznym przebudowom, roz­budowom i modernizacjom. Wokół Axelborgu wyrosła z czasem Kopenhaga — stolica Danii. Zamki w Kalundborgu (na wyspie Zelandii) czy Vordingborgu włączone zostały w XIV w. w system obronny miast. Z chwilą pojawienia się artylerii, w XV w., za­częto wznosić grubsze i masywniejsze mury zamków lub umac­niać wcześniejsze, przystosowując jednocześnie solidne baszty do pomieszczenia na ich platformach i w kazamatach dział. 

5. Około 1426 r. umocniono m. in. słynny zamek Kronborg, w drugiej po­łowie XVI w., już w czasach renesansu, ponownie gruntownie przebudowany. Norwegia — we wczesnym średniowieczu, podobnie jak Dania, kraj Wikingów — nie miała żadnej tradycji budownictwa muro­wanego. Głównym zajęciem mieszkańców było rybołówstwo i rozbój morski. Nic więc dziwnego, że o budownictwie obron­nym nie można tu wiele powiedzieć, w odniesieniu do wczesnego średniowiecza. W każdym razie nieliczne grody obronne przez całe wieki budowano tu z drewna. Murowana architektura ob­ronna pojawia się w tym kraju (przez długi czas zresztą tworzą­cym unię ze Szwecją i Danią) dopiero w XVI w. Najwcześniej­szym zachowanym do dziś zamkiem kamiennym jest w Norwegii zamek na wysepce Steinviksholm, zbudowany w latach 1525— 1535