5. Zamek w Wyszehradzie był właściwie potężną cytadelą, której budowę rozpoczął Bela IV tuż po roku 1241, po najeździe Tatarów. Wolno stojący donżon i mieszkalno-gospodarcze budowle zamkowe otaczało tu kilka pierścieni murów obronnych z basztami, poprzedzonych rowem wykutym w skale. Umocnienia uzupełniał mur u podnóża góry. Najczęściej zamki węgierskie sytuowane były na wzniesie­niach i w związku z tym narys ich umocnień zakreślał plan nie­regularny. Rzadziej spotykane tu zamki nizinne przyjmowały jednak plan regularny. Przykładem zamek Gyosgyor, z XIV w., zbudowany na planie czworoboku, z narożnymi czworobocznymi basztami nie występującymi z lica murów, wygodnym pałacem wewnątrz i osobnym pierścieniem murów obronnych z basztami bramnymi oraz rowem z wodą wokół zasadniczej bryły zamko­wej

0. Obronna architektura średniowiecznej Rusi odznaczała się pewną odrębnością. We wczesnym średniowieczu, mniej więcej od VIII po X w., można by w odniesieniu do Rusi mówić wyłącz­nie o budownictwie grodów obronnych. W tych najwcześniej­szych fortyfikacjach główną rolę obronną odgrywało samo usytu­owanie osady — na trudno dostępnym wzgórzu, wyspie, cyplu — zasadniczymi zaś elementami były wały i rowy, niekiedy dodat­kowo częstokoły. Rozwinięte budownictwo grodów obronnych, konstrukcji drewniano-ziemnej, przypada tu na czasy konsoli­dacji politycznej plemion ruskich i ukształtowania się wczesno­średniowiecznych, feudalnych księstw Rusi Kijowskiej, Włodzi­mierskiej, Halickiej oraz potężnej republiki miejskiej — Wiel­kiego Nowogrodu.

Umocnienia drewniano-ziemne, czyli złożone z potężnych wałów tworzonych przez zasypywanie ziemią rusz­towych konstrukcji z dużych bali drzewnych, przyjmowały bar­dzo często plan kolisty i zakreślały dość duży teren. Taki typ grodów, już właściwie o charakterze miast, rozpowszechnił się na Rusi w wiekach XI i XII. Z ważniejszych przykładów wyli­czyć tu należy Mścisław, Mikulin, Wołokołamsk, Dmitrow. Nie­które grody otoczone były dwoma lub trzema pierścieniami wa­łów, wyjątkowo zaś, jak w przypadku Gubina, nawet czterema. Większe miasta ówczesnej Rusi, jak na przykład Kijów, Riazań, Suzdal czy Perejasławl, składały się z dwu ufortyfikowanych członów: warownej siedziby księcia, najczęściej usytuowanej na wzniesieniu, górującej nad miastem, oraz z umocnień otaczają- cego ją miasta.

5. Drewniano-ziemne wały tych twierdz XI—XII w. imponowały rozmiarami, osiągając wysokość 10 m, jak na przy­kład w Riazaniu, a nawet 16 m w Kijowie. Nierzadko uzupełnie­niem omawianych fortyfikacji były drewniane „mury”, oblepio­ne gliną w celu zabezpieczenia od ognia, wznoszone na wale. Do najpotężniejszych we wczesnośredniowiecznej Rusi należały umocnienia Kijowa, zwłaszcza zaś mieszczącego się w ich obrę­bie Grodu Jarosława — obwarowanego zespołu pałacowo-świą- tynnego — z drugiej ćwierci XI w. W X—XIII w. pojawiły się również pierwsze przykłady murowanych elementów obronnych w rodzaju baszt bramnych (np. słynne Złote Wrota w Kijowie Włodzimierzu), lecz zarazem były to elementy architektoniczne o charakterze reprezentacyjnym.

Dopiero inwazja mongolska w 1240 r. i ponad stuletnia zależ­ność większości ziem ruskich od Tatarów, później zaś akcje zjed­noczeniowe i podjęcie walki o uniezależnienie ziem ruskich skło­niły książąt do budowy solidniejszych, odpowiadających potrze­bom skutecznej obrony, często już murowanych budowli warów- nych. Próby takich akcji budowlanych pojawiły się najwcześniej w księstwach zachodniej i północnej Rusi, a więc na ziemiach pozostających we względnej niezależności od Tatarów i zarazem zagrożonych przez sąsiadów z zachodu i północy, głównie przez Litwę i niemieckie państwa zakonne. W tym właśnie czasie, od drugiej połowy, a ściślej od końca XIII w., zaczęto wznosić pierwsze obronne obiekty murowane — wolno stojące wieże mie­szkalne, stołpy — otoczone zwykle wałem ziemnym, częstokołem i rowem.

5. Niektóre z tych wież, jak na przykład w Kamieńcu Litewskim (cylindryczny stołp ceglany, ze strzelnicami, zwieńczo­ny krenelażem), kształtem, funkcjonalnością i starannością mu­rarki nie ustępują podobnym obiektom krajów Europy Zachod­niej. Zarówno ta, jak i inne, na przykład w Czartorysku, Bielawinie czy czworoboczna wieża z miejscowego kamienia w miej­scowości Stołpie, wzniesiona na przełomie XIII/XIV w., są nie­wątpliwie samodzielnym ruskim osiągnięciem budowlanym. Pojawienie się pierwszych murowanych obiektów obronnych, właśnie owych wież (stołpów, donżonów), stanowiło ważny etap w rozwoju architektury obronnej na Rusi. Nadal jednak domino­wać tu będzie typ warowni o konstrukcji drewniano-ziemnej, na­wet w XIV i XV w., kiedy obok tego typu powstaną już w wielu miejscach kamienne zamki, z murami i basztami. 

Do najwcześ­niejszych takich zamków, nie odbiegających schematem od śred­niowiecznych warowni środkowoeuropejskich, zachowanych w dość dobrym stanie do dziś, należy zamek w Starym Izborsku, zbudowany w XIV—XV w. Usytuowany na wyniosłości, linią murów kreśli plan nieregularnego owalu (stosownie do topografii miejsca). Masywne kamienne mury wzmacniają potężne cylin­dryczne baszty, lekko zwężające się ku górze, z otworami strzel­niczymi . Podobnie wyglądają, zachowane jeszcze w zna­cznych fragmentach, warownie w Porchowie (z lat 1387—1430) i w miejscowości Koporie (z połowy XV w.). W drugiej połowie, a zwłaszcza pod koniec XV i na początku XIV w., za panowania na tronie moskiewskim Iwana III Srogie­go, dochodzi do zjednoczenia większości księstw ruskich .

5. Pod ber­łem książąt moskiewskich, do ich uniezależnienia się od Tatarów i decydującej z nimi rozprawy orężnej (ostatecznie zakończonej za Iwana IV Groźnego). Wtedy też następuje ożywiony rozwój murowanej architektury obronnej. Państwo Moskiewskie skupia już rozległe tereny, dążąc w swej tendencji zjednoczeniowej na południu ku wybrzeżom Morza Czarnego, na północy ku Bałty­kowi, gdzie wchłania Psków i Nowogród, na zachodzie ku zie­miom białoruskim, podległym Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Ciekawym przykładem architektury obronnej tych czasów (i nie­co wcześniejszych) jest zachowany w dobrym stanie kreml — czyli obszerne założenie warowne i zarazem rezydencja książęca, z pałacem, cerkwią i zabudowaniami mieszkalnymi dla załogi oraz gospodarczymi — w Pskowie, z lat około 1400 — około 1500, z masywnymi i opasłymi basztami cylindrycznymi.

5. Mordercze walki z Tatarami i opozycją bojarską, w celu osiąg­nięcia pełnej niezależności i zjednoczenia wszystkich ziem ru­skich, wymagały ufortyfikowania kraju warowniami nowocześ­niejszymi. Konieczność ta skłoniła biegłego polityka, jakim był Iwan Srogi, do oparcia się nie tylko na umiejętnościach rodzi­mych budowniczych, ale także do sprowadzenia architektów i in­żynierów z Italii, wówczas przeżywającej pierwszą fazę okresu renesansu i przodującej zarazem w Europie na polu architektury (w tym obronnej). Działalność na Rusi takich budowniczych wło­skich, jak Aristotile Fioravanti, Alevisio Novi czy, przede wszy­stkim, Piętro Antonio Solari, pięknie odzwierciedlona we wspa­niałym zespole budowli pałacowych, cerkiewnych i obronnych moskiewskiego Kremla, wywarła pewien wpływ na rozwój ów­czesnej i późniejszej warownej architektury ruskiej. 

5. Najsławniejszym i najciekawszym obiektem obronnym Rusi, zbudowanym z kamienia w trzeciej ćwierci XIV w. na miejscu wcześniejszych umocnień drewniano-ziemnych i przebudowanym za Iwana Srogiego, w latach 1485—1495, przy współudziale Wło­chów (pod kierunkiem Pietra Antonia Solariego), są mufy obron­ne moskiewskiego Kremla . Przeprowadzone w pro­stych odcinkach między dużymi czworobocznymi i cylindryczny­mi basztami, zakreślają obwód w kształcie zbliżony do trójkąta . Łączna długość kremlowskich obwarowań wynosi po­nad dwa kilometry. Zwieńczone krenelażem z typowo włoskimi blankami w formie jaskółczych ogonów, masywne, odznaczające się doskonałą murarką, z licznymi wąskimi otworami strzelniczy­mi, fortyfikacje te były na Rusi przykładem doskonałej, odpo­wiadającej aktualnym wymogom obrony, architektury warownej.